Rò rỉ dữ liệu là gì và vì sao email lại quan trọng
Rò rỉ dữ liệu xảy ra khi thông tin do một công ty nắm giữ bị lộ ra ngoài hoặc bị đánh cắp, có thể do bị tấn công, do máy chủ cấu hình sai hoặc do người trong nội bộ. Dữ liệu bị lộ thường gồm địa chỉ email, đôi khi kèm họ tên, số điện thoại, ngày sinh và mật khẩu. Mật khẩu có thể được lưu ở dạng văn bản thô hoặc dạng băm (hash), và những mật khẩu yếu dù đã băm vẫn thường bị bẻ khóa.
Địa chỉ email là sợi dây xâu chuỗi các dữ liệu này lại với nhau. Kẻ tấn công dùng nó để thử mật khẩu bị lộ trên các dịch vụ khác, soạn tin nhắn lừa đảo đáng tin vì nhắc đến một dịch vụ bạn thật sự dùng, và nhắm vào quy trình đặt lại mật khẩu. Biết email của mình nằm trong những vụ rò rỉ nào giúp bạn biết cần đổi mật khẩu nào và nên cảnh giác với kiểu tin nhắn lừa đảo nào.
Có tên trong một vụ rò rỉ không có nghĩa là hộp thư của bạn đã bị hack. Nó có nghĩa là một dịch vụ nơi bạn từng dùng địa chỉ đó đã để lộ dữ liệu liên quan. Mức độ rủi ro thực tế phụ thuộc vào loại dữ liệu bị lộ và việc bạn có dùng cùng mật khẩu ở nơi khác hay không.
Những cách kiểm tra đáng tin cậy
Dịch vụ miễn phí nổi tiếng nhất là Have I Been Pwned, do một nhà nghiên cứu bảo mật độc lập xây dựng. Trang này tổng hợp dữ liệu từ các vụ rò rỉ đã được công bố và cho phép bạn nhập địa chỉ email để xem những sự cố nào có liên quan cùng loại dữ liệu nào đã bị lộ. Nó không hiển thị chính các mật khẩu bị lộ, và bạn có thể đăng ký nhận thông báo nếu địa chỉ của mình xuất hiện trong một vụ rò rỉ sau này.
Nhiều trình quản lý mật khẩu, kể cả loại tích hợp sẵn trong sản phẩm của Google, Apple và Microsoft, cũng có thể cảnh báo khi một mật khẩu đã lưu xuất hiện trong dữ liệu rò rỉ đã biết. Một số nhà cung cấp email và bảo mật cũng có tính năng giám sát tương tự. Những kiểm tra này hữu ích vì chúng xem xét chính mật khẩu của bạn chứ không chỉ địa chỉ email.
Hãy thận trọng khi chọn công cụ kiểm tra. Một dịch vụ chính danh chỉ cần địa chỉ email và không bao giờ hỏi mật khẩu email của bạn. Tránh những trang đòi trả tiền mới cho xem kết quả hoặc bắt cài phần mềm, và bỏ qua những tin nhắn tự dưng báo rằng dữ liệu của bạn đã bị lộ rồi hối thúc bấm vào liên kết. Đừng bao giờ tự đi tìm các bộ dữ liệu bị rò rỉ: việc này rủi ro, thường là phạm pháp và là con đường phát tán mã độc quen thuộc.
Cách đọc kết quả
Kết quả thường liệt kê từng vụ rò rỉ theo tên dịch vụ, thời điểm xảy ra và các loại dữ liệu liên quan. Hãy tập trung vào loại dữ liệu. Email và họ tên bị lộ chủ yếu làm tăng nguy cơ bị lừa đảo. Còn nếu lộ mật khẩu, câu hỏi bảo mật hay số điện thoại thì bạn cần hành động với các tài khoản của mình.
Những vụ rò rỉ cũ vẫn đáng lo nếu bạn từng dùng cùng mật khẩu ở nơi khác, dù đã từ lâu, vì kẻ tấn công vẫn liên tục thử các tổ hợp cũ. Nếu không nhớ mình đã dùng mật khẩu nào trên dịch vụ bị lộ, hãy giả định đó là mật khẩu bạn hay dùng lại và đổi nó ở mọi nơi.
Kết quả sạch là tin tốt nhưng chưa phải lời xác nhận an toàn tuyệt đối. Không phải vụ rò rỉ nào cũng được công bố, và có vụ chỉ bị phát hiện rất lâu sau khi xảy ra. Mật khẩu riêng biệt và xác thực hai yếu tố vẫn bảo vệ bạn, dù vụ rò rỉ đã được báo cáo hay chưa.
Việc cần làm ngay nếu email có trong danh sách
Đổi mật khẩu trên dịch vụ bị lộ nếu bạn vẫn còn tài khoản ở đó, rồi đổi tiếp trên mọi tài khoản khác từng dùng mật khẩu giống hoặc gần giống. Hãy bắt đầu với tài khoản email, vì ai kiểm soát được nó thì có thể đặt lại mọi thứ còn lại. Dùng trình quản lý mật khẩu để tạo một mật khẩu mới, riêng biệt cho từng tài khoản.
Bật xác thực hai yếu tố ở mọi nơi có hỗ trợ, bắt đầu từ email, lưu trữ đám mây và bất cứ thứ gì liên kết với thanh toán. Ứng dụng xác thực hoặc khóa bảo mật sẽ tiếp tục bảo vệ bạn ngay cả khi mật khẩu mới bị lộ trong một vụ rò rỉ sau này.
Nếu vụ rò rỉ làm lộ câu hỏi bảo mật, hãy đổi câu trả lời và đối xử với chúng như mật khẩu: một câu trả lời ngẫu nhiên lưu trong trình quản lý mật khẩu an toàn hơn tên trường tiểu học thật của bạn. Nếu có liên quan đến thông tin thanh toán, hãy theo dõi sao kê và làm theo hướng dẫn của ngân hàng.
Kiểm tra hộp thư xem có thay đổi ngầm không
Kẻ xâm nhập được vào tài khoản email thường cố ở lại một cách lặng lẽ. Hãy mở phần cài đặt thư và xem mục chuyển tiếp, bộ lọc và quy tắc. Một địa chỉ chuyển tiếp lạ, hoặc một quy tắc tự di chuyển hay xóa thư có chứa những từ như hóa đơn, mật khẩu hay bảo mật, là dấu hiệu rõ ràng của việc bị xâm nhập. Hãy xóa mọi thứ không phải do chính bạn tạo.
Tiếp theo, kiểm tra email và số điện thoại khôi phục, mọi quyền truy cập được ủy quyền hoặc quyền hộp thư dùng chung, thư trả lời tự động và chữ ký. Lướt qua thư mục đã gửi và thùng rác để tìm những thư bạn không viết hay không xóa. Với dịch vụ có dùng mật khẩu ứng dụng, hãy xem lại và thu hồi những cái bạn không nhận ra.
Tên menu cụ thể khác nhau giữa các nhà cung cấp như Gmail, Outlook, Yahoo hay GMX, nhưng các tùy chọn này thường nằm trong phần cài đặt thư dưới mục chuyển tiếp, bộ lọc hoặc quy tắc, và trong phần bảo mật tài khoản.
Xem lại phiên đăng nhập, thiết bị và ứng dụng đã kết nối
Trong phần cài đặt bảo mật của tài khoản, hãy mở danh sách thiết bị và phiên đang hoạt động. Đăng xuất mọi thứ bạn không nhận ra, hoặc dùng tùy chọn đăng xuất khỏi tất cả phiên khác, rồi đăng nhập lại trên thiết bị của mình. Chỉ đổi mật khẩu thôi không phải lúc nào cũng chấm dứt được những phiên đang mở.
Rà soát các ứng dụng và dịch vụ bên thứ ba có quyền truy cập vào tài khoản, ví dụ qua nút đăng nhập bằng Google hoặc Microsoft, và gỡ bỏ những gì bạn không còn dùng hoặc không nhận ra. Những kết nối này có thể vẫn hoạt động sau khi bạn đổi mật khẩu.
Cuối cùng, đọc trang hoạt động bảo mật gần đây, nơi hầu hết nhà cung cấp liệt kê các lần đăng nhập, lần đổi mật khẩu và thiết bị mới. Nếu thấy một lần đăng nhập thành công từ nơi hoặc thiết bị bạn không biết, hãy đổi mật khẩu và đăng xuất các phiên thêm lần nữa, đồng thời kiểm tra lại các tùy chọn khôi phục vẫn còn đúng.
Chủ động phòng ngừa vụ rò rỉ tiếp theo
Hãy đăng ký nhận thông báo rò rỉ cho mọi địa chỉ email bạn dùng và bật cảnh báo rò rỉ trong trình quản lý mật khẩu. Cảnh báo sớm cho bạn thời gian đổi mật khẩu trước khi nó bị đem đi thử trên các tài khoản khác.
Cân nhắc dùng các địa chỉ hoặc bí danh riêng cho từng mục đích, chẳng hạn một địa chỉ cho ngân hàng và dịch vụ quan trọng, một địa chỉ khác cho bản tin và mua sắm trực tuyến. Một số nhà cung cấp hỗ trợ bí danh hoặc thêm dấu cộng vào địa chỉ, cách này còn giúp bạn biết dịch vụ nào đã làm lộ hoặc chia sẻ email của mình.
Nếu bạn dùng một tài khoản email có được từ người khác, kể cả tài khoản mua qua một sàn như rStock, hãy thực hiện các bước kiểm tra hộp thư và phiên đăng nhập ở trên ngay khi nội dung được giao xuất hiện trên trang đơn hàng, trước khi liên kết tài khoản với bất cứ thứ gì quan trọng. Hãy sử dụng tài khoản đúng theo điều khoản sử dụng của nhà cung cấp. Những thói quen như mật khẩu riêng biệt, xác thực hai yếu tố và rà soát định kỳ giúp mọi hộp thư, dù mới hay cũ, luôn nằm trong tầm kiểm soát của bạn.